شاهرخ تندروصالح، روزنامه اعتماد:

شعر معاصر ایران پس از وقوع انقلاب بستری گسترده تر از پیش یافت؛ تنوع موضوعات، لحن اشعار، تجربه کردن قالب های مختلف شعری و پرداختن به مضامین و درونمایه های اجتماعی، عاشقانه، معترضانه و گاه نیز شخصی. آنچه که می توان از زلال این تجربه در زبان و اتفاقی که در درون ما افتاده است نتیجه گرفت همانا تولد شعری دیگر بود که امروز، خواهی نخواهی، بخشی از تجربه های گذار شعر فارسی در دوران معاصر را شامل می شود. لحن، قالب، مضامین و درونمایه این شعر را می توان مولود اندیشه هایی شاعرانه از ابتهاج، اخوان ثالث، فروغ، شفیعی کدکنی، خویی، شاملو و طاهره صفارزاده قلمداد کرد.

از سویی دیگر، چنین فضایی متحول کننده فرم درونی شعر و قالب های شعری است. کارنامه شعر انقلاب از این منظر کارنامه یی قابل تامل و قابل نقد و نظر هوشیارانه است. نقد و نظری که به نوبه خود همچنان محاق نشین سوءتعبیرهایی غیرحرفه یی در عرصه ادبیات توفنده امروز ما است. در این فضا، همزمان می توان ادامه ابتهاج، سیمین بهبهانی و قیصر امین پور را دید. اما، این شعری که به نام شعر انقلاب در مخیله و مجال رسانه های وطنی مشهور شد و در محاق نشست چیزی نبود که تجربه نشسته بر استخوان شاعرانش بیانگر آن بوده باشد. به عبارتی، این شعر، یعنی شعر انقلاب، پیش و بیش از آنکه شناخته شود، در زاویه غیظ و غضب گرفتار آمد و به برهوت سکوت کوچید.

روشنفکری منتظر همراه شدن با جهان درون مردمی که از سلطه و سلطه پذیری، از هر نوع و مدلش، دلخسته و سرخورده، روی برتافته بودند و به تالار آشوب زمانه رسیده بودند. قیصر امین پور یکی از مجموعه جوانان آن روزها بود که با شعر به جدال با خویش گم شده در «برهوت و بربریت تمدن» برآمد و حالا دیگر رفته است. بال هایش وا شده و رفته است تا ملکوتی که ته چشم هاش بود و همه را دعوت می کرد به مهربانی. او شاعر گمشده بزرگ قرن ما بود؛ مهربانی و زلالیت. غزل انقلاب وامدار اوست. اما چه فایده؟، می خواهم که نه غزل باشد و نه شعر و نه ادبیات.

چرا باید شاعر را توضیح داد؟ چه کسی اعتماد شاعر درون مرا برمی انگیزد ای الهه من؟، تو که سنگین سنگین بر سکوت هایم قدم می زنی و دستم را با مهربانی می گرفتی و بعد، ناگهان، در ازدحام وحشت آور خیابان های پایتخت سرگردان رها می کنی تا گم شوم و گم شوم و گم بشوم. بروم گم بشوم؟ شاعر گم شدنی نیست. ما گم می شدیم اما در شعر جان، خود خودمان را، زخمی شده این و آن می یافتیم و تاول هامان را تحویل می گرفتیم؛ قیصر برادری می کرد. توضیح می خواهید؟، شاعر توضیح دادنی نیست، شاعر نمی تواند حسش را، حس سوختنش برای ذره یی دوست داشتن دیگری را پنهان کند یا بر زبان براند. شاعر وقتی می خواهد چیزی را توضیح بدهد، با زبان خودش و واژ های حریری اش، دست و پا و دلش را گم می کند و چیزی می گوید که آنچه را که باید بگوید نیست و مثل یک عاشق، بی تاب می شود در دوری الهه اش و مثل یک قاصدک ناآرامی می کند و در رقص باد عیلان و ویلان می شود. قیصر دل بی تاب و قاصدکی اش را پنهان نمی کرد. نه در فرم نه در واژه اش.

می گفت اگر طالبید بروید فرم و قالب و درونمایه و اینجور حرف ها را در کتاب ها بخوانید، ولی با هم که می نشینید، خانه شاعران که هستید هم خانه ابرهایید. پس تو را به دوستی، به حق و حرمت مهربانی و دوستی، مهربان باشید، آیا مهربان بودیم؟ آیا هستیم؟ مهربانیم؟ چه چیزی شاعر را نامهربان می کند؟، او پرهیز را به من آموخت. به همه آنهایی که دوستش دارند. اجابت دیگران برایش زهر بود و لطف عتاب آلوده را می شناخت و پرهیز مان می داد. شاعران عاشق را پرهیز می داد از پذیرفتن لطف؛ خاصه لطف به انواع عتاب آلوده که غرفه هایش در زمانه ما در راسته های این خیابان و آن خیابان معرف حضورند.

اگر آنچه که اکنون در این بند بند ها به یاد قیصر محجوبم می نویسم در وصف شعرهای او باشد به خود او بازمی گردد که پنهان مانده نخستین است در شرور توهم بسیط مشتی متشاعر لفاظ و بندبازان حیاط خلوت کلمات دربه در. قیصر اگر شاعر انقلابی باشد که پایه هایش بر دوش مردم ماست، شاعری معترض است و دامنه اعتراضش، موضوعات بسیاری را درهم می نوردد؛ عشق، شور جوانی گم شده، آرزوها و امیدهای سوخته و خنجر از پس و پشت خوردن آدم ها از موجودات. وگرنه خیلی ها هستند که شعر های قشنگ قشنگ می گویند اما یافته های در بادشان و بافته هاشان بر ذهن و زبان ها رانده نمی شود و در فراموشی می میرند. از دل نیستند پس بر دل نمی رقصند و نمی نشینند. قیصر دلتنگ بود اما قیصر شاعر فراموشی نبود. با این حال، خیلی هایی که او را می شناسند به خاطر «شعری برای جنگ»اش می شناسند و بسیاری هم که او را نمی شناسند، به خاطر اسارت خودشان است در زیر سایه روح کش توهمی، که شاعر خزیده به زاویه سکوت را، متصل به جریانی می خواهد که برای شاعر جان و جربزه داری چون قیصر از اساس وجود نداشته، یعنی در وجود شاعر ریشه نداشته و ندارد. چون شاعر اگر شاعر باشد رنگ رخ آدم ها گیج و منگش می کند.

لازم نیست شاعر چیزی را توضیح دهد برای آنهایی که عمرشان صرف پر کردن گنجه های خالی روحشان با دروغ و تزویر می شود. آنهایی که دلشان با شعر آشناست و شاعر را آدمی وامانده و اسیر حقارت ها نمی دانند و اسیرش نمی خوانند می توانند به راحتی آب خوردن بروند و شعر «این روزها که می گذرد...» او را در ازدحام خیابان های بی درخت و عاشق پایتخت زمزمه کنند. قیصر شاعر خلوت بود. او از سال های آغازین دهه شصت، آن زمان که تازه پشت لب ما سبز شده بود، از چیز هایی حرف می زد که خیلی ها امروز می ترسند در خلوتشان آنها را مرور کنند. او شاعر انقلابی است که می بایست و می باید در درون آدم ها اتفاق بیفتد، تا آنها را از موجود بودن و اسیر زندگی نباتی بودن برهاند؛ عاشقانه هایش را بخوانید. قیصر شاعر موعود گمشده ماست. او جست وجوگر موعود بود. اما، انقلاب برای قیصر فرصتی نبود که بخواهد بنشیند و از پایش نان بخورد. او فرزند نخلستان و چاه های بی انتهاش بود. او حتی جلد شناسنامه اش هم درد می کرد. او شاعر دردهای ما بود...او شاعر دردهای ماست.

نمی دانم مردم بی حوصله شده اند یا شاعران کلامی درخور ندارند. نمی دانم قیمت کتاب ها بالا است یا مردم آن قدر گرفتار شده اند که کمتر فرصت می کنند که کتاب بخرند. هر چه هست، امروزه تعداد شاعران ما از تعداد خوانندگان شعر ما بسی فراتر رفته است. نمی دانم خوب است یا بد. در این میان اما برخی هستند که در این قاعده نمی گنجند. اسمشان آبروی کتاب است و مردم با دیدن اسمشان روی جلد کتاب ها، هله ای درونی می کشند و بی توجه به قیمت پشت جلد، کتابشان را می خرند. برخی از جمله رفتگانند و تعداد انگشت شماری از آنها هنوز میان ما هستند و به قول آن شاعر آلمانی چه سعادتی برای ما که در جهانی نفس می کشیم که این فرزانگان کلمه و تصویر در آن نفس می کشند. قصدم نام بردن این تعداد انگشت شمار نیست. شاید تعداد این شاعران کمتر از تعداد انگشتان یک دست باشد که قطعاً چنین است. اما در سلیقه های مختلف، هر کس به فراخور حس خویش چند نفر شاعر محبوب خویش را نام می برد. چند نفری که نفس کشیدن در هوایی که آنها نفس می کشند، غنیمتی بزرگ است. اما هستند کسانی که نامشان در فهرست های مختلف تکرار شده است. قیصر امین پور یکی از این شاعران حرف های نگفته است. نام او را در فهرست کوچک بسیاری از خوانندگان و علاقه مندان شعر فارسی می توان دید. از هر گروه و هر قماش. فرقی نمی کند. حدیث دل یکی است و سخن عاشق یکی و شاعر مقیاس عبارت «حدیث عشق بگو به هر زبان که تو دانی» است. فرقی نمی کند که به چه زبان و مسلک باشی تا این حدیث را دریابی. چرا که آن چه از دل برآمده، بر دل می نشیند لاجرم. اما حدیث این ماندگاری و اشتیاق چیست؟ چرا در روزگاری که برخی با رفاقت بازی و بوق در کرنا کردن های پیاپی نمی توانند هزار نسخه از کتابشان را بفروشند، شاعری که تعداد حرف هایش در کل زندگی، به اندازه یک مصاحبه نیست، به چاپ چندم می رسد؟ چرا مردم این شاعر را دوست دارند؟ چرا منتقدان هم با او از سر دوستی درمی آیند و مجلات گوناگون چه آنهایی که در داخل به چاپ می رسند و چه آنهایی که در خارج برای چاپ یک شعر از این شاعر، سر و دست می شکنند؟ چرا ها بسیار و فرصت اندک. جواب ها هم دشوارتر. چرا که اگر جوابی قطعی می یافتیم خود نیز از این پله ها می رفتیم بالا و رمز جاودانگی را در می یافتیم. «پس کجاست؟ / چند بار خرت و پرت های کیف باد کرده ام را / زیر و رو کنم: / پوشه مدارک اداری و گزارش اضافه کار و کسر کار...پس کجاست؟ / چند بار / جیب های پاره پوره را / پشت و رو کنم / چند تا بلیت تا شده / چند اسکناس کهنه و مچاله / چند سکه سیاه / صورت خرید خوار و بار / صورت خرید جنس های خانگی... / پس کجاست؟ یادداشت های درد جاودانگی؟»دلیل هایی که می آورم تنها چیزهایی است که به ذهنم می رسد. در این قیاس، من تنها آن بیننده ای هستم که در تاریکی برای اولین بار به ملاقات فیل می رود و تنها قسمتی از آن را می بیند و می شناسد که خودش لمس می کند. من آن جست وجوگری هستم که در بیابان تکه آینه ای شکسته یافته است و فکر می کند تمام حقیقت را یافته است. من تنها از چیزهایی حرف می زنم که مرا به شعر، به شعر قیصر امین پور پیوند می دهد. گرچه برخی از شعرهایش را کمتر دوست دارم، اما فراوانند شعرهایی که حرف های به گل نشسته دلم بوده اند و توان گفتنشان نبود. من از حقیقت خودم حرف می زنم.

• چون آب روان

کسانی که ادعای نوشتن شعر دارند به دو دسته بزرگ تقسیم می شوند: آنهایی که حرفی برای گفتن دارند و آنهایی که از سر سیری می نویسند. ما را با دسته دوم کاری نیست. آنها از آن رو که حرفی برای گفتن ندارند، سخن را می پیچانند و عابران را سر پیچ های خطرناک می اندازند به دره های بی خیالی. اینها هستند که بحث فرم و محتوا را پیش می کشند و سخنشان آنچنان از محتوا خالی است که تنها به فرم دلبسته اند. اما دریغ که نمی دانند سخن بی محتوا درست شبیه همان است که گذشتگان آن را به «آفتابه لگن هفت دست، شام و ناهار هیچی» تعبیر کرده اند. در نوشته های آنها یک تصویر شاعرانه، یک حرف عاشقانه، یک تعبیر شاعرانه و حتی سرودی عامیانه نمی توان یافت. آن وقت از جماعت انتظار دارند که چرا نوشته های ما را نمی خوانید. آن وقت شکایت می کنند که چرا سطح فرهنگ این قدر پایین است. آن وقت بیانیه صادر می کنند که مردم ما از شعر امروز عقب افتاده اند. شعر آنها بیانیه می شود و فرم صادر می کند. اما برای کی؟ یا برای چی؟ شعری که خوانده نشود به چه کار آید؟دسته اول شاعران آنهایی هستند که حرفی برای گفتن دارند. حرف های نگفته ما را این شاعران می سرایند. اینها هستند که شعرهایشان لحظه های غم و شادی ما وصف می کند. شعر اینها را به خاطر می سپاریم. با کلمه های این شاعران به کوچه پس کوچه های خاطره می رویم و دریا نفس می کشیم. اینان شاعران واقعی اند. قیصر شعر فارسی، قیصر امین پور از جمله این شاعران است. او حالا بعد از پس پشت نهادن پیچ های خطرناک که به تنهایی و تنها به سحر عشق طی کرده، حالا به سادگی آب، سخن از توفان می گوید. سادگی شعر امین پور از آن نوع سادگی هایی نیست که به سطح محدود شود. حرف او در بطن ادامه می یابد و ما را به آن جایی می برد که کس به تنهایی نتواند رفت. کلمه های او قطب نمای عشق است، برای کسانی که ستاره قطبی لبخند را فراموش کرده اند و اکنون در گرد و غبار بتون و فولاد و ماشین دست و پا می زنند. او ما را به کودکی برمی گرداند. کودکان جهان همه شاعران بالقوه اند. ما این بار با کوله بار تجربه برمی گردیم و کودکی را دوباره می بینیم و تجربه می کنیم.سادگی در شعر امین پور به دو شکل خودنمایی می کند.نخست کودکانگی شعرها است و دوم صراحت و شفافیت کلمه هایشان. گیرم که پشت این کلمه های ساده، حرف هایی بزرگ، سر در حجاب برده باشند، اما بیننده آگاه، از ظاهر صدف، پی به دُر درون آن خواهند برد. این کلمه ها و عبارت ها آن قدر ساده اند که حس می کنید، شاعر گوشه ای نشسته و با شما حرف می زند، شاید اگر چنین دقیق کنار هم نشسته باشند، شعر بودنشان در سایه تردید قرار بگیرد: «...ای دریغ و حسرت همیشگی / ناگهان / چقدر زود / دیر می شود!» یا «باید برای آینه فکری کرد / گفتم که جای آینه این جا نیست / دیوار را / باید دوباره سیم کشی کرد / باید فضای طاقچه پشت پرده را / پر کرد / باید دم تمام درها را دید / باید هوای پنجره را داشت / زیرا بدون رابطه / با این هوا / یک لحظه هم نمی شود / این جا / نفس کشید» یا «می خواستم / شعری برای جنگ بگویم / دیدم نمی شود / دیگر قلم زبان دلم نیست / ... مثال ها فراوانند. نه می توان شعر ها را کامل نوشت و نه می توان تقطیع و شیوه نوشتن شان را رعایت کرد. مجبوریم تنها به دیدن پشت قالی قناعت کنیم. هرچند نمی توان از پشت قالی درباره نقش قالی سخن درستی گفت. اما به هر حال «کاچی بهتر از هیچی است»، اما.کودکانگی در شعر امین پور همان کشفی است که او در اشیا و امکانات اطرافش می کند. او خرقه عادت را از کلمه به در می آورد و ما را با خرق عادت، به سمتی پیش می برد که دیگر آن چیز ساده، ساده نیست. اگر آفتاب هر روز از سمت مشرق طلوع می کند، به این دلیل نیست که کاری بیهوده را می بینیم. این خود معجزتی است بس بزرگ. اگر ماه هر شب به یک هیبت خود را به ما نشان می دهد، از آن رو نیست که پدیده ای طبیعی را می بینیم، از آن رو است که زندگی ما پر است از اعجاز. ما بی خبر از این اعجازیم و غبار عادت چشمانمان را کور کرده است. شاعران واقعی کشف کننده این اتفاق هایند و آنها را دوباره به ما نشان می دهند. فرقی هم نمی کند که شیمبورسکا لهستانی باشد یا اکتاویو پاز مکزیکی. یا قیصر شعر ایران: «این روزها را دوست دارم / گاهی / - از تو چه پنهان- / با سنگ ها آواز می خوانم / و قدر بعضی لحظه ها خوب می دانم...» معمولاً اسم ها، اسم کوچک ما عادی ترین بخش وجود ما را تشکیل می دهند. اما ببینیم که امین پور چه طور این را نیز از دریچه دیگری می بیند: «و قاف / حرف آخر عشق است / آن جا که نام کوچک من / آغاز می شود.» کمی بعد در مورد بازی زبانی ای که در این شعر کوتاه و نه کوچک آمده خواهم نوشت. این مثال های کوتاه را هم بخوانید؛ به عنوان نمونه و مشتی از خروار: «لحظه ای که خسته ام / لحظه ای که روی دسته های نرم صندلی / یا به پایه های سخت میز / تکیه می دهم / مثل میهمان سر زده / پا به راه و بی قرار رفتنم / فکر می کنم / میزبان من / اجتماع کور موریانه هاست / موریانه های ریز / موریانه های بی تمیز / میزهای کوچک و بزرگ را / چشم بسته انتخاب می کنند / آه! موریانه های میزبان / ذهن میزهای ما / جای تخم ریزی شماست!» یا «گل های خانه تو را می شناسند / و با طنین خوش گام تو آشنایند / وقتی سروقتشان می روی / وقتی که با ناز / دستی به سر و گوششان می کشی / یا آبشان می دهی...»